پوریا ناظمی
راهنمای رصد آسمان هفته
آسمان تابستان، بهویژه در ماه ژوئیه، میزبان رویدادهای شگفتانگیزی است که با کمی حوصله و دقت میتوان از تماشای آنها لذت برد. در ادامه، سفری به آسمان شب و سحرگاه ادر هفته پیش رو خواهیم داشت.
رقص سیاره ناهید در صورت فلکی گاو (ثور)
در سپیدهدم شنبه، ۱۲ ژوئیه، منظرهای تماشایی در افق شرقی در انتظار شماست. سیاره درخشان ناهید (زهره)، تقریباً بر روی ستاره «اپسیلون ثور» در خوشه «قلائص» قرار میگیرد. این خوشه، به شکل حرف V لاتین، چهره صورت فلکی گاو را میسازد. ستاره «دبران» چشم سرخ و درخشان این گاو آسمانی است و حالا ناهید به طور موقت نقش چشم دوم آن را بازی میکند؛ چشمی خیرهکننده که با درخشش خود، دبران را کاملاً تحتالشعاع قرار میدهد.
برای درک این تفاوت، کافی است بدانید که قدر ظاهری ستاره اپسیلون ثور تنها ۳.۵ است، در حالی که ناهید با قدر منفی ۴.۱، بسیار درخشانتر از آن میدرخشد! به راستی که گاو آسمانی چشمی درخشان را به روی ما باز کرده است. آیا میتوانید با کمک دوربین دوچشمی، ستاره کوچک اپسیلون را که در فاصله ۰.۳ درجهای زیر ناهید پنهان شده، تشخیص دهید؟ این فرصت بینظیر را از دست ندهید، زیرا ناهید تنها پس از یک یا دو روز از این جایگاه فاصله میگیرد.
همزمان، کمی پایینتر و در سمت چپ ناهید، سیاره مشتری (هرمز) کمکم از پس افق سر بر میآورد و هر روز رصد آن آسانتر میشود. برای دیدن تمام ستارگان کمنورتر صورت فلکی گاو و ثبت عکسی بهیادماندنی، بهتر است حدود یک ساعت و ربع پیش از طلوع آفتاب به تماشای آسمان بنشینید.
ابرهای شبتاب: جواهری در گرگومیش تابستان
در پایان شبهای بلند تابستان، هنگامی که گرگومیش آسمان را فرا میگیرد، به افق شمال غربی یا شمالی نگاه کنید. ممکن است با پدیدهای نادر و زیبا روبرو شوید: ابرهای شبتاب. این ابرها با ظاهر عجیب و رنگهای نقرهای یا آبیِ رنگینکمانی و اغلب با موجهای ظریف، از دیگر ابرها متمایز میشوند.
ابرهای شبتاب، نجومیترین نوع ابرها به شمار میروند، زیرا در ارتفاعی بسیار زیاد، تقریباً در لبه فضا شکل میگیرند و گاهی اوقات ذرات غبار شهابسنگی هسته تشکیل آنها را فراهم میکنند. این ابرها به قدری بلند و دور هستند که حتی پس از تاریک شدن آسمان و پدیدار شدن ستارگان، همچنان توسط خورشیدی که زیر افق قرار دارد، از پایین روشن میشوند. در سالهای اخیر به دلیل تغییرات جوی زمین، مشاهده آنها رایجتر شده است.
راهنمای آسمان شامگاهی: مثلث تابستانی و فراتر از آن
در شبهای ژوئیه، اگر به سمت شرق نگاه کنید، ستاره درخشان نسر واقع (Vega) را در ارتفاع بالا خواهید دید. به اندازه سه مشت در پایین و سمت راست آن، دومین ستاره درخشان این بخش از آسمان، یعنی نسر طایر (Altair)، خودنمایی میکند. درست بالای نسر طایر، همراه همیشگیاش، ستاره کوچک نارنجیرنگ طرازَد (Tarazed) جای گرفته است. اگرچه قدر ظاهری طرازَد (۲.۷) در برابر نسر طایر (۰.۷) چندان به چشم نمیآید، اما ظاهر در نجوم گاهی فریبنده است. نسر طایر به دلیل نزدیکی به ما (تنها ۱۷ سال نوری) اینچنین درخشان به نظر میرسد، در حالی که طرازَد یک غول نارنجی است که حدود ۳۸۰ سال نوری دورتر قرار دارد و در واقعیت ۱۷۰ برابر درخشانتر از نسر طایر است!
با پیدا کردن ستاره رَدف (Deneb) که کمنورتر و در فاصله دو مشتی سمت چپ و پایین نسر واقع قرار دارد، مثلث تابستانی کامل میشود. اما میتوانید این مثلث را به یک چهارضلعی، شبیه به یک الماس تراشخورده، تبدیل کنید. کافی است ستاره رأسالحوا (Rasalhague)، سرِ صورت فلکی مارافسای (حوا) را پیدا کنید که در سمت راست نسر طایر و پایین نسر واقع قرار دارد.
کژدم (عقرب)، فرمانروای آسمان جنوب
صورت فلکی کژدم را به خاطر درخشش، ستاره غول سرخرنگش و غول آبی-سفیدش، «شکارچیِ تابستان» نیز مینامند. اما برخلاف شکارچی (جبار) در زمستان، کژدم در عرضهای جغرافیایی میانی شمالی، ارتفاع چندانی از افق نمیگیرد و ماه ژوئیه بهترین زمان برای رصد آن در آسمان شب است.
بر اساس برخی از افسانهها، عقرب یا کژدم موجودی بود که خدایان برای کشتن شکارچی (جبار) به سوی او فرستادند و در نهایت شکارچی با زهر او از بین رفت. بعد از آن خدایان این دو را در آسمان جاودانه کردند اما به گونه ای که هیچ وقت به هم نرسند. با طلوع عقرب از شرق، جابر در سوی دیگر آسمان غروب می کند و این دو همیشه در نقطه مقابل هم قرار دارند و تعقیب و گریزی دائمی و ابدی را در آسمان شکل داده اند.
پس از تاریکی کامل، ناحیه غنی دُم کژدم در جنوب به بالاترین ارتفاع خود میرسد. این ناحیه را میتوانید در سمت راست و پایین دهانه قوری صورت فلکی کمانگیر (قوس) یا یک و نیم مشت پایین و سمت چپ ستاره قلبالعقرب پیدا کنید. اینجا همان مکانی است که مرکز راه کهکشان راه شیری در امتداد آن قرار دارد.
در دُم کژدم، دو ستاره نزدیک به هم به نامهای شوله (Shaula) و لَسعَه (Lesath) قرار دارند که به «چشمان گربه» معروفند. این دو ستاره که با زاویهای خاص کنار هم قرار گرفتهاند، گویی گربهای است که سرش را کج کرده و یکی از چشمانش تار است. این دو، ابرغولهای آبی-سفیدی هستند که به ترتیب ۷۰۰ و ۵۰۰ سال نوری از ما فاصله دارند.
این دو ستاره به سمت غرب (راست) به زوج ستارهای بسیار نزدیکتر یعنی مو-عقرب (μ Scorpii) اشاره میکنند که به «چشمان گربه کوچک» شهرت دارند. برای تفکیک این زوج ستارهای به دوربین دوچشمی نیاز دارید. همچنین در میان چشمان گربه و دهانه قوری، خوشههای ستارهای باز و زیبای M7 و M6 قرار دارند که در دوربین دوچشمی مانند پاشیده شدن مشتی از الماس به نظر میرسند.
رویدادهای دیگر هفته
سهشنبه، ۱۵ ژوئیه: در بالای صورت فلکی کژدم، صورت فلکی عظیم مارافسای قرار دارد. در شرق شانه این صورت فلکی، یک صورتواره V-شکل کمنور به نام «گاو پونیاتوفسکی» وجود دارد که شامل ستاره دوتایی معروف 70 مارافسای است.
چهارشنبه، ۱۶ ژوئیه: ماه تربیع آخر در کنار سیاره کیوان (زحل) طلوع میکند و تا سپیدهدم، این دو در کنار هم در آسمان جنوب شرقی میدرخشند.
پنجشنبه، ۱۷ ژوئیه: سایه تیتان، بزرگترین قمر کیوان، از روی این سیاره عبور میکند. این پدیده که هر ۱۵ سال یکبار رخ میدهد، با تلسکوپ قابل رصد است و برای رصدگران در مناطق مناسب، فرصتی استثنایی خواهد بود.
شنبه، ۱۹ ژوئیه: در ساعات اولیه صبح، هلال آخر ماه از مقابل برخی از ستارگان خوشه پروین (ثریا) عبور کرده و یک اختفا را رقم میزند. ظاهر شدن دوباره ستارگان از پشت لبه تاریک ماه، رصدی بسیار آسانتر و جذابتر خواهد بود.
نگاهی به سیارات در این هفته
عطارد (تیر): به سرعت در حال غروب در افق شامگاهی است و به زودی از دید خارج میشود.
ناهید (زهره): با قدر خیرهکننده ۴.۱-، پیش از سپیدهدم در افق شمال شرقی طلوع میکند. در تلسکوپ، این سیاره به شکل یک کره کوژ با ۶۵٪ روشنایی دیده میشود.
بهرام (مریخ): با قدر ۱.۵ در صورت فلکی شیر (اسد)، پس از غروب در غرب قابل مشاهده است و کمی بالاتر از آن ستاره ذنبالاسد (نوک دُم شیر) قرار دارد.
مشتری (هرمز): با قدر ۱.۹-، به سختی در روشنایی سحرگاه در حال پدیدار شدن است. این سیاره و ناهید در حال نزدیک شدن به یکدیگر برای یک مقارنه تماشایی در ۱۲ اوت هستند.
کیوان (زحل): با قدر ۰.۹+، حوالی نیمهشب طلوع میکند اما بهترین زمان رصد آن، پیش از سپیدهدم است که در جنوب به بالاترین ارتفاع خود میرسد. حلقههای کیوان امسال تقریباً از لبه دیده میشوند.
اورانوس: با قدر ۵.۸، در نزدیکی خوشه پروین، پیش از سپیدهدم در ارتفاع پایینی از افق شرقی قرار دارد.
تحریریهی «مداد»
